Seniorenvereniging Hilversum

Kern van op 9 april: Hannah Arendt dag

Maandag 9 april is er in het kader van de Senver-activiteit ‘De Kern van …’, een dag die gewijd is aan Hannah Arendt. Deze dag bestaat uit een film, een lunch en een lezing.
 

Hannah Arendt (1906-1975) was een Duits-Amerikaanse joodse filosofe en politiek denker.

Met de ervaringen die ze had met het nazisme en met haar statenloosheid smeedde zij een inspirerend en tegendraads begrip van vrijheid. Het denken van deze filosoof blijkt nog steeds verrassend actueel te zijn.

Filmprogramma ’s morgens

Deze dag begint om 11 uur in het Filmtheater met de film Hannah Arendt van regisseur Margarethe von Trotta, die een roerige periode in Arendts leven belicht: haar verslag van het proces van nazi-kopstuk Adolf Eichmann in Jeruzalem, in 1961.

Haar verslaggeving en duiding van dit proces in The New Yorker - en vooral haar conclusie dat Eichmann geen duivel is, maar de ‘banaliteit van het kwaad’ vertegenwoordigt - werd vooral door joodse intellectuelen fel bestreden.

De film uit 2012 laat zien hoe meerdere goede vrienden zich van Arendt verwijderen.

Aanvang 11.00 uur. U wordt verzocht om 10.30 aanwezig te zijn.

Kosten € 8,00. In het Filmtheater kan alleen met pin betaald worden.

Aanmelden is noodzakelijk vóór 4 april, bij voorkeur via e-mail aan k.vandenbovenkamp@hotmail.com of anders via  06-30066815.


Lunch in Restaurant Luno

Daarna is er een lunch in restaurant Luno op de Kerkbrink. U kunt daar naar keuze wel of niet aan deelnemen. Indien u deelneemt dient u zich hiervoor ook aan te melden.

Het derde onderdeel van deze dag, de presentatie door Hans Beuk over leven en werk van Hannah Arendt, is in sociëteit De Unie. 

Arendt verdiepte zich vooral in totalitaire politieke systemen - in de lezing over haar ligt de nadruk op het kwaad, op handelen, vrijheid en burgerschap. Hier kunt u zonder aanmelden terecht.

Aanvang omstreeks 13.15 uur.

Kosten € 10,00.

Aanmelden is noodzakelijk. Gegevens bij Ko van den Bovenkamp, zie hiervoor bij de film. Geef dan ook eventuele dieetwensen door.
 


Lezing Over leven en werk van Hannah Arendt

Inleider Hans Beuk, Hans Beuk studeerde op latere leeftijd filosofie, geeft cursussen en begeleidt filosofische gespreksgroepen, sinds 2014 ook bij Senver. De lezing ondersteunt hij met beelden en samenvattende teksten.

Aanvang 15.00 tot 17.00 uur

Plaats sociëteit De Unie, ‘s-Gravelandseweg 57

Voor dit onderdeel hoeft u zich niet aan te melden.

€ 3,00 voor Senver-leden, € 4,00 voor niet-leden. Na afloop kan in de sociëteit gegeten worden voor € 16,95.


Over vrijheid.

Niemand heeft het recht te gehoorzamen.

teksten en plaatjes bij de lezing van Hans Beuk

Lezing over leven en denken van Hannah Arendt. Hilversum 9 april 2018.

De naam van Hannah Arendt is nauw verbonden met Eichmann. Een sinistere combinatie. In deze lezing zal ik na een korte terugblik op de film aan dit onderwerp ruime aandacht besteden. Ook zal ik proberen dit thema van Arendt te actualiseren. Hannah Arendt is nl. actueel: in de thema’s die zij als politiek denker aan de orde stelt en in de belangstelling die haar werk nu ondervindt. Is dat een nawerking van de film of is hier meer aan de hand? Maar Arendt is meer dan haar visie op Eichmann. Iets daarvan wil ik in het tweede deel doen oplichten, bij de bespreking van haar denken.

De film

In de film zie ik een vrouw die – afgezien van haar verslaafdheid aan roken – opvalt door haar vastberadenheid, grote betrokkenheid bij haar werk als docent en bij de politieke werkelijkheid van de wereld. Een vrouw met een enorme scherpzinnigheid en moed. Voor mij zijn er een paar opvallende zaken, die ik kenmerkend vind voor Arendt.

  • Het denken dat vele malen in beeld gebracht wordt. Denken als een stille dialoog met jezelf. Een denken dat je even uit de tijd plaatst. Een denken dat haar metgezel was.
  • De warme vriendschap die zich uitdrukt in het intense gesprek, waarin het verschil van opvatting ruim baan krijgt.

Prachtige scenes ook: het gesprek met de studenten en haar visie op de concentratiekampen en het absolute kwaad daarvan. Haar verdedigingsrede, waarin zij helder aangeeft dat het haar ging om de beoordeling van één man: Eichmann.
 

Dat brengt mij bij De banaliteit van het kwaad. Daarvoor moeten we terug naar Jeruzalem, april 1961, waar Arendt voor The New Yorker het proces tegen Eichmann volgt. En ook Harry Mulisch is daar. En beiden schrijven een boek hierover. De banaliteit van het kwaad is een controversiële uitspraak, nog steeds. Misschien verduidelijkt deze zin van Arendt de uitspraak: “The sad truth is that most evil is done by people who never make up their minds to be good or evil” Dat wijst op gedachteloosheid. Niet dat Eichmann niet kon denken, heel goed zelfs. Maar dan spreken we over instrumenteel denken. Niet over een reflexief denken, een principiële bereidheid om rekenschap af te leggen aan jezelf, aan anderen. De kracht van Arendt. Gedachteloosheid dus. Het banale is wellicht het gewone, het vrijwel onopvallende. Heel gewoon.
 

Was Arendt in het proces wel goed op de hoogte wie Eichmann was. Kende zij de Eichmann uit Argentinië? Hans Achterhuis weegt al die kritieken in zijn artikel ‘éen oninteressante moordenaar’. Hij wijst uiteindelijk de kritiek op Arendt van de hand. De Eichmann in Argentinië ziet hij als een vorm van cognitieve dissonantie. Om te overleven moet je de plooien in je bestaan gladstrijken. Dat helpt als je alte Kameraden je daarin voorgaan. Waar zit de pijn vooral, vraagt Achterhuis zich af?
 

De pijn zit hem in het feit dat bij Arendt het kwaad niet te herleiden is tot een satanisch monster, iets dat buiten ons en buiten de werkelijkheid staat. Nee, het kwaad is te herleiden tot een doodgewoon mens, tot ons, tot wat normaal is.


De boodschap over normaliteit werkt Klaas Rozemond uit in zijn Nesciolezing van 2017. In hoeverre was de weg van Eichmann niet een normale weg. Een normale weg in een ander ideologisch landschap. Als hij zijn post als ‘logistiek coördinator deportaties’ niet had ingenomen dan was er wel een ander geweest? De vraag bij Rozemond is vooral de vraag naar wat normaal is. En wat normaal betekent voor de persoonlijke verantwoordelijkheid.


Rozemond brengt die vraag over naar Nederland nu. Hij ziet dat een politieke partij zich keert zich tegen een religieuze minderheid en verkondigt dat de mensenrechten van deze minderheid moeten worden beperkt. De grenzen moeten dicht voor mensen met een bepaald geloof. Hun gebedshuizen moeten worden gesloten. Hun religieuze geschrift moet worden verboden. Radicale gelovigen moeten worden opgesloten.  Het staat zonder omhaal van woorden in het verkiezingsprogramma van een Nederlandse partij. 


Maar de orde van advocaten ziet dat niet één, maar vijf van de dertien onderzochte politieke partijen in hun verkiezingsprogramma’s voor de laatste Kamerverkiezingen voorstellen hebben staan die in strijd zijn met de rechtsstaat. Maatregelen waarmee partijen over de schreef gaan, hebben vooral betrekking op immigratie, grondrechten en bestrijding van terrorisme en jihadisme.


Ons normaalbegrip verschuift kennelijk. Bewegen wij mee? Dat is de crux. Hoe bepalen wij onze verhouding tot wat normaal is. Waar liggen grenzen? Voor U? Voor de samenleving? Rozemond stelt nog een belangwekkende zaak vast: het ontbreekt onze samenleving aan een fundamentele discussie over waarden. Allemaal inzichten die geïnspireerd zijn door Arendt.


Nog één kwestie. De kritiek van Arendt op de joodse raden. Was hier sprake van verraad? Zo werd het gevoeld, zelfs door intieme vrienden van Arendt. Zou iemand met een niet-joodse identiteit dit aan de orde hebben kunnen stellen? En wat betekende dit voor de verhouding Arendt en Israël. In haar jeugd was Arendt via Klaus Blumenfeld nauw betrokken geraakt bij de zionistische beweging. Ook tijdens haar verblijf als vluchteling in Parijs, was ze actief betrokken bij de immigratie van jongeren naar Palestina. Toen echter de staat Israël in 1948 werd uitgeroepen, was dat voor Arendt een breekpunt met het zionisme. Zij was een voorstander van een federatieve staat, een staat waarin twee volken op basis van gelijkwaardigheid met elkaar een natie zouden hebben moeten vormen.
 

Eichmann in Jeruzalem kwam hard aan bij de joodse gemeenschap. Het is Arendt blijven achtervolgen. En zij heeft ook haar leven lang geworsteld met het begrip kwaad.


Kenmerkend voor Arendt is dat zij op het sterfbed van haar goede vriend Kurt Blumenfeld hem toevertrouwt dat zij nooit tot een volk heeft behoord. Dat alleen vrienden voor haar tellen. Of breder gezegd: mensen. Arendt is wars van abstracties als volk of mensheid.


Inmiddels is in Israël een kentering in het klimaat ingetreden. Begin deze eeuw is haar boek in het Hebreeuws vertaald en verschenen in Israël. En in 2001 verscheen Hannah Arendt in Jerusalem, een boek van Steven Aschheim, docent aan de Hebreeuwse universiteit van Jeruzalem. Dit boek gaat een inhoudelijke discussie met Arendt aan op basis van argumenten en met erkenning van Arendt: Wij moeten haar niet langer demoniseren, evenmin moeten wij haar heilig verklaren […] Maar nu is wel de tijd aangebroken om ons in sterke mate kritisch en begrijpend met haar bezig te houden.  

Wie was Arendt?

Hannah Arendt werd op 14 oktober 1906 geboren in Linden, wat tegenwoordig Hannover is. Al snel vertrok het gezin naar Königsberg, het tegenwoordige Kaliningrad, de stad van Kant. Haar vader en grootvader overleden in 1913 en in 1914 vluchtte Hannah en haar moeder naar Berlijn, uit vrees voor de komst van Russische troepen. Op 18-jarige leeftijd vangt ze haar studie filosofie aan. Eerst in Marburg bij Heidegger en vervolgens in Freiburg bij Husserl en tenslotte in Heidelberg bij Jaspers. Arendt had zich voornamelijk geschoold in de klassieke filosofie. Zij studeert af op het onderwerp ‘het liefdesbegrip bij Augustinus’.
 

Met Heidegger en Jaspers zou zij gedurende haar hele leven contact houden.  Na haar studie schrijft zij een boek over de joodse schrijfster Rahel Varnhagen. Via Kurt Blumenfeld komt ze in aanraking met het zionisme. In 1933 werd ze gearresteerd door de Gestapo en werd ze een week vastgehouden.

1933 is in alle opzichten een belangrijk jaar. Het is het jaar dat Arendt zich gedwongen voelt te vluchten. Maar ook:

  • Op 30 januari werd Hitler door president Hindenburg tot Rijkskanselier benoemd na democratisch verkozen te zijn;
  • Op 27 februari werd de brand in de Rijksdag aangegrepen door de nationaalsocialisten om politieke tegenstanders te arresteren; voor Arendt een schok.
  • Op 12 maart werd de vlag van de Duitse republiek gestreken;
  • Drie dagen later riep Hitler het Derde rijk uit;
  • Op 20 maart maakte de machtigingswet Hitler alleenheerser van Duitsland;
  • Twee dagen hierna ging Dachau open.
  • Op 27 mei houdt Heidegger zijn beroemde of beruchte Rektoratsrede als rector-magnificus van de universiteit van Freiburg.
Stateloos en rechteloos.

Van 1933 tot en met 1951 was Hannah Arendt stateloos. Op de vlucht is doorgaans vreselijk vertelt Arendt: honger, angst, dakloos…. Maar het meest kenmerkende voor haar en het meest vernederende was het feit dat je nergens bij hoorde. Dat elke betekenis en zin je dus was ontnomen. Je was niemand. In de concentratiekampen werd dit programma van ontmenselijking op systematische en sadistische wijze ten uitvoer gebracht. Maar ook de vluchteling is ontmenselijkt, waar hij of zij volkomen rechteloos is. Daarom formuleert Arendt als meest fundamentele waarde: Het recht om rechten te hebben. Dat recht schept menselijkheid.
 

Maar anderzijds erkent Arendt grenzen. Juist grenzen scheppen een samenleving. Zonder grenzen zou een samenleving uiteenvallen. En beide uitgangspunten schetsen een volstrekt modern dilemma. Dat vraagt om een fundamentele discussie. Is die gevoerd?


Terug naar 1933. Arendt vlucht naar Parijs. Vanaf dat moment is zij stateloos. Zij is actief in de zionistische beweging. Ontmoet Franse denkers als Sartre. Zij raakt bevriend met Walter Benjamin. Zij ontmoet haar tweede man Heinrich Blücher. In 1940 wordt Arendt in Gurs, nabij Peau, Zuid-Frankrijk opgesloten in een detentiekamp. Joden waren verdacht. Zij weet te ontsnappen in de verwarring rond de machtsovername door de Nazi’s. Later zullen alle gedetineerden uit dit kamp worden afgevoerd naar Dachau. Met haar man weet ze, na een zwerftocht van bijna een jaar, te vluchten naar de Verenigde Staten.

1943

En om in de sfeer van jaartallen te blijven. 1943 was het jaar dat het doordrong tot Arendt wat er gebeurde in de concentratiekampen. Voor Arendt een onvergeeflijk kwaad.

Zij bouwen samen een nieuw leven op. Aanvankelijk werkt zij voor een joodse organisatie voor culturele wederopbouw. In deze functie reist ze ook regelmatig naar Europa. Haar doorbraak als denker is in 1951 bij de verschijning van haar boek: De oorsprong van het totalitarisme. Het is ook het jaar dus dat zij het Amerikaans staatsburgerschap verwerft. Dit sluit een periode van 18 jaar stateloosheid af.  Haar boek is een succes en tegelijk omstreden. Het opent voor haar de weg naar een academische carrière. Het is het eerste boek dat het nieuwe verschijnsel van totalitarisme probeert te begrijpen. Haar verslag van het Eichmannproces in 1961 maakt haar vervolgens bekend en omstreden bij een breed publiek. Arendt schrijft vele boeken en essays. Als haar hoofdwerk geldt haar boek De menselijke conditie.


Op 12 augustus 1975 bracht ze een laatste bezoek aan Heidegger in Freiburg. Op 4 december 1975 overleed Arendt onverwacht, te midden van vrienden, aan een beroerte.

De denker Arendt.

In het denken Van Arendt staan haar ervaringen met het totalitaire Nazi-Duitsland én die als vluchteling centraal. Hannah Arendt is een fenomenoloog. Zij probeert de wezenlijke betekenis van haar ervaringen te doorgronden en uit te werken. Is ze een politiek denker? Ze noemt zichzelf zo en plaatst dat buiten de filosofie. Gezien haar levensgeschiedenis en haar karakter en haar opvattingen kon dat ook moeilijk anders. Maar het is ook vanuit een kritiek op het politieke denken binnen de filosofie. Toch zit hier ook de pijn achter. De pijn dat ze moest vaststellen dat die prachtige, academische wereld waarin ze verkeerd had, zich grotendeels liet meevoeren in de nieuwe koers van het nationaalsocialisme. Ik heb het dan niet alleen over Heidegger.
 

In een bekend interview met Günter Gaus zie je de Arendt die gegrepen is door de filosofie. Op haar veertiende had zij Kant gelezen, verklaart zij, en naar ik aanneem ook begrepen. Je ziet haar gedrevenheid als ze vervolgens zegt dat ze zeker wist dat ze niets anders wilde dan filosofie studeren. En aan het eind van haar leven, als haar man is overleden, pakt zij de draad van het klassieke filosoferen weer op en schrijft ze het driedelig werk Denken, Willen en Oordelen. Ze zal het niet kunnen afmaken. Ter zijde: politiek denken is geen vreemde eend in de filosofische bijt.
 

Totalitarisme.

Haar boek uit 1951 is buitengewoon origineel. Zij is de eerste die het nieuwe verschijnsel van totalitarisme beschrijft.  Haar drijfveer is dat ze wil begrijpen wat plaatsvond. Maar zij beschreef dit nieuwe politieke verschijnsel niet zozeer vanuit de mogelijke oorzaken, maar precies andersom. Zij vertrok bij het verschijnsel zelf, zoals het zich voordeed. Origineel was het ook om het stalinisme/communisme en het nazisme op één lijn te stellen, ondanks de tegenstrijdige inhoud.   
 

Bij Arendt heeft het begrip totalitarisme twee lagen. Allereerst de laag van de woestijn, nl. de dictatuur die met repressie de relaties tussen mensen doorsnijdt en deze mensen tot geïsoleerde eenlingen maakt. En vervolgens wordt deze leegte van de woestijn gevuld met de ideologie van het nazisme of communisme. Daarmee wordt ook de verbinding met de werkelijkheid doorgesneden. In de ervaring van dit totalitarisme liggen de sleutel die toegang geeft tot haar denken over vrijheid.

De antropologie van Arendt.

Er zijn drie domeinen voor Arendt: arbeiden, werken en handelen. Daarvan is handelen voor haar veruit het belangrijkste domein. Handelen is verbonden met vrijheid en macht.

Voordat ik dit toelicht eerst enige voorbeelden van het laatste domein.
 

Handelen in de praktijk.
  • Anti-wapenbeweging in de Verenigde Staten
  • Stichting Duurzame Vecht
  • Grootouders voor het klimaat
  • Zwarte Piet-discussie
Nu de politieke theorie.

Allereerst is voor Arendt elk nieuw mens een belofte. Met Augustinus zegt zij: ‘Opdat er een begin zij, werd de mens geschapen’. Ons kerstfeest is daar ook een prachtige uitdrukking van. Dat nieuwe kan telkens hernomen worden. Dat wijst vooruit naar handelen en vrijheid. En voor Arendt is er naast een eerste geboorte ook nog een tweede geboorte. Het moment dat een mens zijn volwaardige plaats inneemt in de gemeenschap. Zijn of haar geboorte als burger. Van de drie domeinen waarin ons leven zich voltrekt is het domein van het handelen het allerbelangrijkste voor Arendt. De andere twee domeinen zijn arbeiden en werken.  
 

Dan de domeinen

Arbeiden: het domein dat verwijst naar onze verbondenheid met de natuur.

Werken: wij scheppen ons een cultuur. Maken, duurzaam en nut horen hier bij.

Handelen: Voor Arendt is handelen het belangrijkste domein. Handelen is gericht op de wereld. De wereld als een verzameling van intermenselijke relaties.  Met anderen vormgeven aan de wereld. Ingeweven raken in het netwerk en draden toevoegen. Amor mundi.
 

Als een wie verschijn ik in de openbare ruimte. Daar ontmoet ik anderen en mijn handelen gaat daarom gepaard met spreken. In het handelen en spreken laten mensen zich zien, onthullen zij daadwerkelijk wie zij zijn. Die anderen tot wie we ons richten zijn mensen met een eigen opvatting en idee. Arendt vat dat samen in het begrip pluraliteit. Pluraliteit staat feitelijk tegenover dictatuur. Pluraliteit maakt het verschil. Letterlijk en figuurlijk. In de pluraliteit zit ook het respect voor de ander als ander. In het handelen gaat het om het handelen zelf. In het handelen gaat het om zin en betekenis en ontstaat de vrijheid.

Beloven en vergeven.

Handelen is kwetsbaar. Het is een nieuw begin maken, zonder te weten hoe de afloop is. Handelen is als de melodie van de fluitspeler. Het kan leiden tot gebeurtenissen, zaken die wij onthouden. Het handelen sticht en onderhoudt de vrijheid. En in een aantal gevallen moet het stichten worden vastgelegd en herinnerd worden. Omdat dit handelen zo kwetsbaar is verbindt Arendt het met beloven en vergeven. Beiden zijn zelf ook handelingen. De belofte dient om de onzekerheid van het handelen tegemoet te komen en het vergeven geeft de ruimte om weer opnieuw te beginnen met elkaar. Ik kan echter alleen vergeven als de ander zijn tekortkoming erkent.

Dit handelen in de vernieuwende verbinding met anderen is vrijheid. Positieve vrijheid. En in de verbinding ontstaat ook macht. Deze vrijheid is beweging, maar moet ook weer erkend en verduurzaamd worden, vastgelegd worden in wetten, statuten, afspraken. En wat vastgelegd is moet herinnerd worden of opengebroken en vernieuwd.  En gedragen. Dit vraagt ook om traditie. Dit handelen is de 2e geboorte of burgerschap.

Het hele idee van deze drie domeinen verwijst naar hoe de oude Grieken leefden in hun polis. Een tweede inspiratiebron voor Arendt was de stichting van de Verenigde Staten, waarvan het Mayflower Compact, het document dat de Pilgrim Fathers op 21 november 1620 ondertekenden aan boord van het schip, de Mayflower, als kroon geldt. Het document was de eerste overeenkomst die het bestuur van de kolonie regelde. Het was een resultaat van handelen en een belofte aan elkaar.

Kansen en belemmeringen.

In elke fase van de geschiedenis zijn er kansen en belemmeringen voor het vrijheidsbegrip als praxis van Hannah Arendt.

Als kansen zou ik willen aangeven:
 

  • Onze diepgewortelde poldercultuur;
  • Het feit dat de lokale democratie steeds belangrijker gaat worden. Iedereen
  • heeft waarschijnlijk de gemeenteraadsverkiezingen nog op het netvlies;
  • Terugtredende overheid.

Op vele fronten is onze samenleving enorm in beweging: migratie, milieu, verschil in rijkdom, Europa. De bestaande kaders lijken daar niet op te zijn afgestemd: nieuwe perspectieven zijn nodig.

Als belemmeringen:
 

  • Politiek in dienst van de economie
  • Globalisering
  • Het private als doel
  • Desinteresse?
  • Tweedeling?

En als laatste de vraag hoe kwetsbaar onze democratie is. Hannah Arendt was kritisch naar de traditionele vorm van democratie. Deze democratie kon niet verhinderen dat Hitler aan de macht kwam. En kan democratie niet ontaarden is (volks)soevereiniteit, waarbij bijvoorbeeld 51% de dienst uitmaakt en 49% toekijkt.


Hier is de Powerpoint Presentatie met de plaatjes bij de lezing. Om deze te bekijken heeft uw Microsoft Powerpoint 2013 of hoger nodig.


De Kern van...

Onder de titel van "De Kern van.." presenteert Senver sinds 2013 een programmareeks over minder bekende levensbeschouwelijke en religieuze stromingen en over grote geesten.

Na afloop kan in de Soos gegeten worden. Kosten 16,50 euro